Artykuły

Pojawienie się w Europie chińskiej porcelany, a następnie popularność holenderskich fajansów dekorowanych kobaltem na białym tle, wywarły wyraźny wpływ na rzemiosło ceramiczne obszaru dzisiejszego Pomorza.

Od Szczecina, gdzie w XVIII wieku wytwarzano tzw. Stettiner Ware, przez ośrodki Pomorza Gdańskiego, aż po Tolkmicko i Frombork, powstawały wyroby nawiązujące do wzornictwa holenderskiego i dalekowschodnich pierwowzorów. Wśród tej produkcji wyodrębnia się grupa określana mianem fajansu pomorskiego, związana przede wszystkim z warsztatami działającymi w Gdańsku, Elblągu i Malborku. Choć naczynia te różniły się technologicznie od wyrobów niderlandzkich, łączyła je charakterystyczna malatura wykonywana farbami tlenkowymi na białym szkliwie oraz repertuar motywów inspirowanych ceramiką holenderską i chińską.

Kształty i barwy
Rozwój fajansu pomorskiego od początku pozostawał w ścisłym związku z obiegiem importowanej ceramiki docierającej do portowych miast Pomorza. Lokalna produkcja nie funkcjonowała więc w oderwaniu od zewnętrznych wzorców, lecz rozwijała się w dialogu z dominującymi nurtami dekoracyjnymi epoki. Najstarsze naczynia zaliczane do fajansu pomorskiego wykazują wyraźne podobieństwo do wyrobów powstających w Delft oraz innych północnych ośrodkach produkcyjnych. O analogiach można jednak mówić wyłącznie w odniesieniu do malatury pojawiającej się na powierzchni naczyń. Zarówno materiał, jak i sposób wykonania różniły się bowiem znacznie od fajansów holenderskich. Pomorskie wyroby toczono na kole z gliny pozyskiwanej lokalnie. Barwa czerepów była zróżnicowana i w zależności od ośrodka mogła być jasnokremowa, korkowa,
słomkowa lub słomkowo-żółta. Zdarzały się także naczynia o barwie w odcieniu różowo-ceglastym.

Cały artykuł dostępny jest w nr 1/2026 "Szkła i ceramiki".  Zamów już teraz 

Zdjęcia: Rekonstrukcja wzorów fajansu pomorskiego. Muzeum Zamkowe w Malborku. Autor: Beata Grudziecka