Artykuły

Szkła śląskie z końca XVII oraz z XVIII wieku od dziesiątków lat budzą duże zainteresowanie wśród prywatnych kolekcjonerów, są ozdobą kolekcji muzealnych i osiągają na aukcjach antykwarycznych znaczne ceny. Już pod koniec XIX stulecia, gdy europejscy badacze szkła zachwycali się delikatnym szkłem weneckim, uczeni niemieccy określili i wydzielili grupy charakterystycznych przedmiotów szklanych wiązanych z ośrodkiem śląskim. 

Na czym polega fenomen barokowego szkła śląskiego? Najważniejsze były dwa aspekty– dostępność odpowiedniej masy szklanej pozyskiwanej przez zdobników z jednego, sprawdzonego źródła oraz znakomity poziom dekoracji artystycznej wykonywanej w technikach dekoracji na zimno, szlifowania i rytowania. 

W hutach i szlifierniach znajdujących się w dobrach hrabiów Schaffgotschów w Kotlinie Jeleniogórskiej, kolejne etapy wytwarzania zdobionych naczyń związane były z inną miejscowością i nie podlegały jednemu zarządcy. Każdy z wydzielonych przez Autorki typów i podtypów naczyń wyznacza kolejne etapy produkcji związane z wytwarzaniem szkła w hutach prowadzonych przez Preusslerów w Szklarskiej Porębie (Schreiberhau), szlifiernią w Sobieszowie (Hermsdorf ) i warsztatami rytowniczymi w Cieplicach (Warmbrunn). 

Szkła o charakterze luksusowym wykonywano głównie w hutach prowadzonych przez hutmistrzów z rodu Preusslerów, czynnych w XVII i w 1. poł. XVIII wieku: w Weissbach (nad potokiem Bieleń), od 1. poł. XVIII wieku w Weiberberge (pod Babińcem), a następnie w 2. poł. XVIII stulecia w Karlsthal (Orle), w obrębie miejscowości Szklarska Poręba. Tradycyjne zasady produkcji pozwoliły na zachowanie ciągłości technologicznej, a bazowanie na surowcach z tego samego źródła, której podstawą była krzemionka ze złóż kwarcu na Izerskich Garbach (Weiss Flins), stały się podstawą dla otrzymywania wysokiej jakości masy szklanej. 

Do 1785 roku w Kotlinie Jeleniogórskiej działała jedna duża, wodna szlifiernia w Sobieszowie. W  Szklarskiej Porębie oraz w Cieplicach i okolicznych miejscowościach funkcjonowały nieduże szlifiernie o napędzie ręcznym, w końcu wieku także wodnym. Charakterystyczną ofertę szlifierską – obejmującą zarówno proste fasetowanie, jak i różnorodne typy szlifów reliefowych należy łączyć z funkcjonowaniem znaczącej szlifierni wodnej w Sobieszowie, stanowiącej etap pośredni między hutami, a warsztatami rytowniczymi w Cieplicach. 

Ostatnią fazą opracowywania powierzchni szkła była dekoracja rytowana o charakterystycznym, perfekcyjnym rycie, wykonywana w Cieplicach, rozplanowana na wolnych płaszczyznach pomiędzy dekoracją szlifowaną. Zdobienia były dziełem rytowników z kilkunastu lub kilkudziesięciu
(w zależności od czasu) niezależnych pracowni rytowniczych o różnym stopniu przygotowania do zawodu i poziomie wykonawstwa. 

W dekoracji śląskich szkieł widoczna jest zadziwiająca wielość i różnorodność tematów ikonograficznych oraz formacji ornamentalnych, które dostosowane były do potrzeb i zainteresowań szerokiego grona odbiorców pochodzących z całej Europy. Również przybywający do Cieplic kuracjusze w wielu przypadkach zapoznawali pracujących tam rzemieślników z nowymi rozwiązaniami i kierunkami modnej dekoracji czy też wręcz narzucali je (przez zamówienia). Łatwość w dostosowaniu się do gustów odbiorców także spoza Śląska umożliwiła zaoferowanie zdobionych szkieł śląskich na odległych rynkach handlowych Europy, m.in. w Niderlandach i Anglii, a także w Ameryce. 

Katalog barokowego szkła śląskiego w zbiorach polskich (tom 2), obejmujący prawie 300 obiektów i słownik terminologiczny, powstał w wyniku wieloletnich prac prowadzonych przez kustosz Elżbietę Gajewską-Prorok z Muzeum Narodowego we Wrocławiu i kustosz Aleksandrę J. Kasprzak z Muzeum Narodowego w Warszawie, a jego ostateczny kształt został opracowany w wyniku projektu badawczego „Śląskie szkło barokowe; nowe ujęcie zagadnień artystycznych, technologicznych i konserwatorskich” finansowanego w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki” w latach 2019–2023 (Nr 0332/NPRH7/ H11/86/2018). 

• Elżbieta Gajewska-Prorok, Aleksandra J. Kasprzak, Edyta Bernady, Szkło śląskie w XVIII wieku: ze zbiorów muzealnych i kolekcji prywatnych w Polsce: historia, technologia, konserwacja. T. 1, Artykuły
• Aleksandra J. Kasprzak, Elżbieta Gajewska-Prorok, Szkło śląskie w XVIII wieku: ze zbiorów muzealnych i kolekcji prywatnych w Polsce. T. 2, Katalog